کتاب مطالعات اجتماعی هشتم | تاریخ، جغرافیا و جامعه‌شناسی پایه هشتم

کتاب مطالعات اجتماعی هشتم | تاریخ، جغرافیا و جامعه‌شناسی پایه هشتم

سخنی با دبیران گرامی

خداوند متعال را سپاس می‌گوییم که به لطف او توانستیم کتاب مطالعات اجتماعی پایهٔ هشتم دورهٔ اوّل متوسطه را به شما تقدیم کنیم.

با توجه به بروز مشکلات ناشی از تعدد دروس و درخواست شما معلمان عزیز از سال‌ها قبل و همچنین سیاست‌های آموزشی و خط‌مشی‌های برنامهٔ درسی ملی مبنی بر تلفیق دروس مرتبط، اکنون درس مطالعات اجتماعی در قالب یک عنوان کتاب و موضوع درسی به دانش‌آموزان عزیز ارائه می‌شود.

مطالعات اجتماعی یک حوزهٔ مهم تربیت و یادگیری است که از انسان و تعامل او با محیط‌های گوناگون و همچنین خَلق و خلقت در زمان‌های مختلف (حال، گذشته و آینده) و جنبه‌های گوناگون این تعامل (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، محیطی و …) بحث می‌کند. به همین دلیل، این حوزه مفاهیم رشته‌های متعدد و مختلف چون تاریخ، جغرافیا، مدنی، اقتصاد، حقوق، مردم‌شناسی و نظایر آن را دربر می‌گیرد.

در برنامهٔ دورهٔ ابتدایی از تلفیق بیشتری در سازماندهی محتوا استفاده می‌شود؛ اما با رسیدن به دورهٔ اوّل متوسطه از درجهٔ تلفیق کاسته شده و با توجه به درجه و نوع تلفیق به‌کاررفته، رشته‌ها هویت خود را از دست نمی‌دهند، بلکه یک حوزهٔ موضوعی غالب بوده و در جاهای مناسب از پیوند با حوزه‌های دیگر و مفاهیم کلیدی مربوطه استفاده می‌شود.

حوزه‌های موضوعی در برنامهٔ درسی مطالعات اجتماعی

در برنامهٔ درسی جدید مطالعات اجتماعی، به منظور سازماندهی تلفیقی محتوا، پنج حوزهٔ موضوعی انتخاب شده است:

1. فضا و مکان
2. زمان، تداوم و تغییر
3. فرهنگ و هویت
4. نظام اجتماعی
5. منابع و فعّالیت‌های اقتصادی

هر یک از این حوزه‌ها ناظر به تعدادی از رشته‌های مذکور است. این کتاب شامل ۱۲ فصل و ۲۴ درس است که در هر فصل، دو یا چند حوزهٔ موضوعی و مفاهیم کلیدی مربوط به آنها با یکدیگر تلفیق شده‌اند.

رویکرد و هدف اصلی برنامه

درس مطالعات اجتماعی با توجه به رویکرد کلی برنامهٔ درسی ملی مبنی بر فطرت‌گرایی توحیدی و اهتمام به شکوفایی آن، سعی می‌کند زمینه‌های تربیت فردی و اجتماعی نوجوانان را فراهم آورد. از این روی، هدف غایی این درس تربیت افرادی مؤمن، مسئول، توانمند و آگاه در زندگی فردی و اجتماعی، پایبند به اخلاق و ارزش‌های دینی و انقلابی و علاقه‌مند به ایران و هویت فرهنگی‌تمدنی آن است. این درس پیوند نزدیکی با مهارت‌های زندگی دارد.

لطفاً ملاحظه فرمایید

روش‌های آموزش

به همراه این کتاب، راهنمای تدریس معلّم تهیه شده است. به شما توصیه می‌کنیم این راهنما را به دقت مطالعه کنید.

با توجه به رویکرد و هدف اصلی برنامه و به منظور کاربردی کردن دروس و پیوند آن با زندگی واقعی، لازم است شما معلّمان عزیز، الگوهای تدریس و شیوه‌های ارزشیابی خود را با اهداف این درس منطبق کنید و از شیوه‌های سنتیِ تأکید بر محفوظات و دانستنی‌ها و تدریس‌های مبتنی بر روش‌های غیرفعّال یا تماماً سخنرانی و روش مرسوم و غلطِ سؤال و جواب درآوردن‌های قالبی (کلیشه‌ای) از متن درس‌ها بپرهیزید.

توجّه کنید که اطلاعات و دانستنی‌های کتاب وسیله است و نه هدف. آنها را به عنوان منبعی برای کاوشگری دانش‌آموزان و انجام فعّالیت‌ها قلمداد کنید.

این کتاب شامل فعّالیت‌هایی در متن و همچنین کاربرگه‌هایی در پایان کتاب است. این فعّالیت‌ها و کاربرگه‌ها که عمدتاً باید در کلاس و در حین فرایند تدریس (و نه بعد از تدریس) انجام شوند، طوری طراحی شده‌اند که فضای لازم برای پرورش مهارت‌ها و نگرش‌های مختلف را به وجود بیاورند. بکوشید تا دانش‌آموزان این فعّالیت‌ها را به طور صحیح انجام دهند. چنانچه این فعّالیت‌ها به خوبی انجام شوند، امید است اهداف برنامه در مسیر تحقق قرار گیرد.

به محیط‌های آموزشی و روش‌های یاددهی-یادگیری تنوع ببخشید و از بازدید دانش‌آموزان از محیط‌های جغرافیایی، ابنیهٔ تاریخی، موزه‌ها، زیارتگاه‌ها و مساجد، فرهنگسراها و مؤسسات اجتماعی و همچنین حضور در فعّالیت‌های فرهنگی و گروهی و نظایر آن غفلت نگردد.

همچون گذشته مشارکت خانواده‌ها را جلب کنید و از همراهی آنها در تحقق اهداف تربیتی برنامه و حتی ارزشیابی استفاده کنید.

اگرچه بخش اعظم کتاب به موضوعات ضروری برای همهٔ دانش‌آموزان کشور اختصاص دارد، اما این کتاب تنها کلیاتی را در اختیار شما می‌گذارد. از شما معلّم عزیز انتظار می‌رود در موارد مقتضی، تدریس موضوعات را با شرایط بومی و محلّی منطبق کنید و به نیازهای خاص منطقهٔ خودتان پاسخ دهید.

فعّالیت‌های مربوط به نقشه و نمودار، تنها در محدودهٔ کتاب و کاربرگه‌ها انجام می‌گیرد؛ لذا درخواست از دانش‌آموزان برای ترسیم نقشه‌های اضافی یا فعّالیت‌های بیش از این توصیه نمی‌گردد.

فصول این کتاب باید به ترتیب تدریس شود و در هر نوبت تقریباً نیمی از کتاب آموزش داده شود.

شیوهٔ ارزشیابی

با توجه به اهمیت تربیت اجتماعی و مهارت‌های زندگی و هدف والای آماده کردن دانش‌آموزان برای زندگی شایسته، ارزشیابی از این درس به هیچ عنوان نباید احساس سرخوردگی یا شکست در دانش‌آموزان پدید آورد.

ارزشیابی درس مطالعات اجتماعی، به صورت جمعِ ارزشیابی مستمر و ارزشیابی کتبی پایانی در هر نوبت تحصیلی صورت می‌گیرد و در هر نیمسال ۲۰ نمره به ارزشیابی مستمر و ۲۰ نمره به آزمون پایانی اختصاص می‌یابد. توجّه کنید که منظور از ارزشیابی مستمر، آزمون‌های مکرّر نیست.

ارزشیابی مستمر، کلیهٔ فعّالیت‌های خارج از کلاس و داخل کلاس نظیر انجام فعّالیت‌های محوله، شرکت در بحث و گفت‌وگو، درست کردن روزنامهٔ دیواری و مدل و نمونک (ماکت)، پرس‌وجو و تحقیق و نوشتن مطلب و گزارش، جمع‌آوری عکس یا نمونه‌ها و تکمیل کاربرگه‌ها و انجام فعّالیت‌های «به کار ببندیم» را دربر می‌گیرد.

شایسته است به این منظور «بازبینه» (چک‌لیست‌های ثبت مشاهدات و بررسی فعّالیت‌ها) و «پوشهٔ کار» را فراهم نمایید. ارزشیابی باید به منظور اصلاح نواقص آموزش و یادگیری و ایجاد فرصت‌های بیشتر و مناسب‌تر برای یادگیری دانش‌آموزان صورت بگیرد.

در ارزشیابی کتبی پایانی، اهداف اصلی دروس را در نظر بگیرید و اصول طراحی سؤال‌های مناسب را رعایت کنید.

توصیه‌هایی برای طراحی سؤال و ارزشیابی

• در پایان هر فصل کتاب، بخش «واژه‌ها» وجود دارد. درج عبارت «بیشتر بدانیم» در این بخش به این معناست که در ارزشیابی مستمر و کتبی نباید از این تعاریف سؤال طرح شود؛ بنابراین دانش‌آموزان را نباید مجبور به حفظ کردن آنها کرد.
• عبارت «بیشتر بدانیم» در بخش‌هایی از کتاب به این معناست که این بخش‌ها برای دانستن مطلب و انجام فعّالیتی در کلاس طراحی شده‌اند و در ارزشیابی مستمر مدنظر قرار می‌گیرند؛ اما در ارزشیابی کتبی پایانی نباید از آنها سؤالی طرح شود.
• از طرح سؤال از زیرنویس عکس‌ها و محتوای نقشه‌های کتاب و همچنین محتوای کاربرگ‌ها پرهیز گردد. سؤال از نقشه‌های کاربرگه‌ها صرفاً در چارچوب موارد خواسته‌شده در هر کاربرگه بلامانع است.
• در صورت استفاده از نقشهٔ گنگ در آزمون، نقشه نباید کاملاً گنگ باشد؛ بلکه از نقشه‌های نیمه‌گنگ استفاده شود و نام برخی مکان‌ها روی آن نوشته شده باشد تا دانش‌آموز به کمک آنها موقعیت مکانی سایر پدیده‌ها را بیابد و بنویسد.

رمزینه‌های سریع پاسخ

همکار گرامی، رمزینه‌های سریع پاسخ به عنوان ابزاری برای دسترسی سریع به اطلاعات آموزشی می‌باشد. با هدایت دانش‌آموزان و اسکن نمودن رمزینه‌های هر فصل، دانش‌آموزان را برای استفاده از محتوای آن یاری نمایید.

امید است شما معلّمان عزیز با استفاده از روش‌های فعّال، فضایی پرنشاط و دلپذیر در کلاس‌های درس مطالعات اجتماعی پدید آورید.

گروه مطالعات اجتماعی
دفتر تألیف کتاب‌های درسی عمومی و متوسطه نظری